13 Martta kaybettiğimiz sevgili İlber Hoca’yı “Nasıl tanımlayabiliriz, nasıl anlayabiliriz?” Sorunun zorluğu ve derinliği rahmetli Hocamızın vasıflarında saklı aslında… İlk akla gelenleri rastgele sıralamaya kalksam bile uzun bir liste gerekir. Sade bir vatandaş olarak gündelik hayatın içinde İlber Ortaylı, usta bir akademisyen olarak İlber Ortaylı, televizyon programlarında gördüğümüz bazen sağlam iğneler batırırken bazen de Celal Şengör Hoca’yla en ciddi eleştirinin ortasında bile herkesi güldüren, mizahi eleştirisi kimseyi yaralamayan tatlı-sert İlber Ortaylı…

Ben neler gördüm sevgili İlber Hoca’yla ilgili olarak kısaca anlatayım. Tarihi kronolojik veriler silsilesi olmaktan çıkarıp şimdi yanına uğurladığımız sevgili hocası Halil İnalcık gibi belgeler ışığında karşılaştırmalı olarak okuyup yorumu onun üzerine inşa eden bir İlber Hoca… Temeli arşive ve bilgiye dayalı sağlam bir muhakeme… Belgelere dayalı sağlam bir karşılaştırma yapabilmesi Rusça, Almanca, Fransızca gibi dillere ve elbette Osmanlı Türkçesine çok iyi seviyede vakıf olmasından ileri gelir.

Tarihi değerlendirirken sadece işin askeri ve tarihsel boyutuna; yani savaş meydanına ve antlaşmalara değil bunun arka planına bakmayı iyi bilir çünkü böyle öğrenmiştir ve bu tavrı içselleştirmiştir. Devlet yapısının içinde hukuki yapılanma, şehir kültürü ve gündelik hayat, coğrafyanın ve mekânın özellikleri onun bir konuyu değerlendirirken kesinlikle atlamadığı kırmızı çizgilerdir. Yani sistemleri konuşurken coğrafyayı, kurumları, bireyleri bir bütün halinde ele almak onun tarih metodolojisinin en başat ögeleridir.

Tarihçinin namusu ona göre belgenin öncelikle doğru verilmesidir ama bu yeterli değildir. Belgeyi karşılaştırmalı olarak sağlam bir analizden geçirmek sonra bir sonuca ulaşmak gerekir. Bu tavır, İlber Hoca’nın içselleştirdiği gerçek “entelektüel” yani aydın duruşunun kaçınılmaz bir sonucudur.

Zaten İlber Hoca, “entelektüel”i tanımlarken olumlu anlamda onun “üstüne vazife olmayan işlerle ilgilenen kişi” olduğunu vurgular. Şöyle der: “Örneğin mesleği kimyacılıktır ama coğrafya veya tarihle de uğraşır, resim yapar.” Bu tanım bana Tanzimat’la başlayan Cumhuriyet’le birlikte gelişen ve değişen aydın tipini hatırlatıyor. Birkaç dil bilen, başka başka alanlarda da bilgi ve uğraş sahibi donanımlı insanlar…

Bu noktada çok sevdiği tarihi şahsiyetlere de Atatürk başta olmak üzere hakkını teslim eder. Güzel bir rehber olarak nitelendirdiğim “Bir Ömür Nasıl Yaşanır” kitabında şöyle der: “Mustafa Kemal Atatürk’ün bir aydın olduğu hakikattir. Fikirlerini, kurmay subaylıktan gelen iyi bir eğitimin üstünde inşa etmiştir. Kim ne derse desin; Türklerin önde gelen önderleri, yöneticileri, yönetici vasfa sahip olan şahsiyetleri hep asker saflarından çıkmıştır. Bu, Fatih Sultan Mehmed Han’dan beri böyledir; o da bir Rönesans entelektüelidir. Mustafa Kemal, çok açık ki yaşadığı müddette saltanatı beğenmeyen bir subaydı, Fransız düşüncesinden öyle bir tefekkür almıştı. (…) Şurası çok açık ki Atatürk cehalete düşmandı. Neticede, Milli Mücadele’nin en zor günlerinde bir Eğitim Kongresi toplayan bir liderdir.”

İlber Ortaylı, çok sevdiği ve saygı duyduğu Mustafa Kemal gibi “cahil”liğin ve “cehalet”in yok edilmesi için ömrü boyunca bir uğraş verdi. Hoca’nın bu sözcükleri biraz da ironik-mizahi anlamda kullandığını da unutmamak gerek. O halde yine onunla bitirelim: “Çoğu insan etrafa “cahil” dememin üzerinde durdu. Peki, gençler bu lafa neden bir şey demiyor, bunu neden kabulleniyor? Kabullendiklerine göre o kadar da cahil değiller; cahil olsalardı, kabullenmezlerdi. Demek ki söylediğim bazı şeyleri kabul ediyor ve seviyorlar, bunları işitmek hoşlarına gidiyor. Dahası, bunları arada bir duymak istiyorlar. Gençlerin bazı noktalara dikkatini çekiyorum. Bu benim mesleğim; doğrusu onlar da yönelmek istiyor. Esas konu başka; bizde asıl dert, aydın etiketlilerin yarım ve çeyrek bilgili olmasıdır.”

Bizi bir ömür boyu aydınlattığın gibi ışıklar içinde uyu İlber Hoca, güzel insan. Sevgili hocan Halil İnalcık’a ve çok sevdiğin liderin Mustafa Kemal Atatürk’e komşu olasın gittiğin diyarlarda.

TEKİRDAĞ CANLI HABER